Atlar sizin ne zaman öfkelendiğinizi anlayabilir mi?

İnsanlar arasında yaygın bir inanış vardır: Eğer sinirli bir tavırla atınıza yaklaşırsanız, atınız bunu hisseder. Peki, bu inanışın bilimsel bir temeli var mı? At sahipleri, biniciler ve bakıcılar yıllardır kendi deneyimlerine dayanarak atların insan duygularına duyarlı olduğunu öne sürüyor. Son yıllarda yapılan araştırmalar da gerçekten atlar ile insanlar arasındaki duygusal iletişimi mercek altına alıyor. Bu blog yazısında, özellikle öfke duygusu üzerinde durarak, atların insanların yüz ifadelerinden, ses tonlarından ve beden dilinden öfkeyi anlayıp anlayamadığına dair bulguları inceleyeceğiz. Ayrıca öfkeli bir insan karşısında atların stres veya savunma tepkilerinin nasıl değiştiğini, bu konuda yürütülen güncel bilimsel çalışmaların ne gösterdiğini ve at sahipleri ile bakıcılarının bu bilgileri uygulamada nasıl kullanabileceğini ele alacağız.

Atlar İnsan Öfkesini Hissedebilir mi?

Atlar son derece gözlemci ve duyarlı hayvanlardır. 6.000 yılı aşkın süredir insanlarla birlikte evrimleşmeleri de onların insan davranışlarını okuma becerisini etkilemiş olabilir (Horses read human facial expressions of emotion – Sussex Research | School of Psychology blog). Günlük deneyimlerimizde bazen atımızın ruh halimizi sezdiğini düşünürüz: Örneğin gergin veya kızgın olduğumuzda atımızın huzursuzlandığını fark edebiliriz. Bilim insanları bu gözlemleri test etmek için kontrollü deneyler yaparak atların insanların öfke gibi duygularını algılama yeteneğini araştırıyor.

Araştırmalar, atların insan yüz ifadelerini dikkatlice ayırt edebildiğini gösteriyor. Örneğin, Sussex Üniversitesi’nde yapılan bir deneyde atlara mutlu ve öfkeli insan yüzlerinin fotoğrafları gösterildi. Sonuçlar, agresif (öfkeli) yüz ifadesine sahip fotoğrafların atlarda belirgin bir stres tepkisi oluşturduğunu ortaya koydu. Atlar, daha saldırgan görünen insan yüzlerine olumsuz tepki verdiler ve nabızları hızlandı (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science).

Dahası, bu fotoğraflara bakarken başlarını hafifçe çevirip sol gözleriyle bakma eğilimi gösterdiler Bilim insanları, bir tehditle karşılaştıklarında birçok canlının sol gözle bakma (sağ beyin yarımküresini kullanma) eğiliminde olduğunu ve bu “sol göz yanlılığı”nın atların öfkeli yüzü tehdit olarak algıladığını gösterdiğini belirtiyor.

Yüz ifadeleri kadar ses tonu da önemli bir ipucu. Atlar, insanlar tarafından kullanılan farklı ses tonlarını (örn. sakin bir ses ile kızgın bir ses) ayırt edebilirler. Bir çalışmada araştırmacılar, kayıt edilmiş insan seslerini atlara dinleterek tepkilerini ölçtü. Sert ve azarlayıcı bir ses kaydı duyduklarında atların kalp atış hızının arttığı ve hareketlerinin hızlandığı, buna karşın yumuşak ve sakin bir ses duyan atların daha yavaş hareket edip insanın yanına bedenlerini dönerek yaklaştığı gözlemlendi.

Benzer şekilde, öfke dolu (hırlama gibi) bir ses duyan atlar, ne olduğunu anlamak istercesine birkaç saniye donup kulaklarını diktiler; bu, saldırgan insan sesine karşı tetikte olduklarını gösteriyor (Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – PMC). Kısacası, ses tonumuzdaki öfke veya sakinlik, atın bize karşı geliştirdiği yaklaşımı anında etkileyebiliyor.

Beden dilimiz de atlar için kritik bir iletişim kanalı. Öfkeli bir insan genellikle gergin bir vücut duruşuna ve hızlı, sert hareketlere sahip olur. Atlar bu tür beden dili sinyallerini de algılar. Örneğin, bir ata doğrudan, hızlı adımlarla ve dik bir duruşla yaklaşmak çoğu zaman atın uzaklaşmasına yol açar. Elinizde bir değnek ya da ipi sallayarak, gözünü ayırmadan üstüne yürümek, at tarafından tehdit olarak yorumlanabilir ve kaçma mesafesini artırır (Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – PMC). Buna karşın, daha yumuşak bir bakışla, dolaylı bir açıdan yaklaşmak atın güvenini daha çok sağlar; böyle sakin bir yaklaşımda at, insanı tehdit olarak görmediği için kaçma gereği duymaz. Bu gözlemler, atlar için beden dilinin kelimelerden bile yüksek sesle konuştuğunu ortaya koymaktadır.

Atların bizi hangi yollarla okuduğunu anlamak için yapılan araştırmalar tüm bu ipuçlarını bir arada değerlendirmektedir. Nitekim kapsamlı bir derleme, atların insanların vücut kokuları, duruşları, yüz ifadeleri ve hatta dikkatleri aracılığıyla ipuçları aldığını vurgulamıştır. Yani atınız, sizin yüzünüzdeki gülümsemeden sesinizin titreşimine, dikilip duruşunuzdan gerginliğinize kadar pek çok sinyali birleştirerek o anki duygusal durumunuzu sezebilir. Özellikle öfke gibi güçlü duygular, bu sinyallerin hemen hepsinde kendini belli ettiği için atlar tarafından kolaylıkla fark edilir.

Öfkeli İnsanlara Karşı Atların Tepkileri

Bir at, karşısında öfkeli bir insan gördüğünde veya duyduğunda ne yapar? Atlar doğal olarak “kaç ya da savaş” tepkisine sahip av hayvanlarıdır. Bir tehdit hissettiklerinde ilk tercihleri genellikle ürküp kaçmak olur; ancak kaçmanın imkânsız olduğu ya da kendilerini köşeye sıkışmış hissettikleri durumda yerlerinde kalıp kendilerini savunmaya geçebilirler (Atlarda davranış – Vikipedi). Öfkeli bir insan da at için potansiyel bir tehdit sinyali taşıyabilir. Dolayısıyla, at böyle bir durumda ya uzaklaşmaya çalışacak ya da kaçamayacak durumdaysa kendini korumak için savunmacı davranışlar sergileyecektir.

Öfkeli bir insanın yanında atların sergilediği stres belirtileri çeşitli şekillerde gözlenmiştir. En belirgin fizyolojik işaret, kalp atış hızındaki yükselmedir. Kalp monitörleriyle yapılan ölçümler, atın kızgın bir yüz ifadesine baktığı veya kızgın bir ses duyduğu anlarda kalp atışlarının hızlandığını doğrulamaktadır (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science) ( Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – PMC ). Yükselen nabız, atın sempatik sinir sisteminin devreye girdiğini, yani alarm halinde olduğunu gösterir. Ayrıca atlar gerginlik hissettiklerinde kortizol gibi stres hormonları salgılar; her ne kadar öfkeli insanlara spesifik kortizol ölçümleri az olsa da, genel olarak sinir bozucu veya agresif etkileşimlerin atın hormonal stres düzeyini artırabileceği kabul edilir.

Davranışsal olarak bakıldığında, öfkeli bir insanla karşılaşan at çoğunlukla kaçınma veya teyakkuz davranışları sergiler. Örneğin, bir insan bağırarak ya da sert hareketlerle yaklaştığında, at irkilip geriye doğru adımlar atabilir, başını yüksekte tutup geri çekilebilir. Bazı atlar bu durumda birkaç saniye hareketsiz kalıp karşısındakini izlemeyi (“donup kalma”) tercih eder – bu, onların tehlikeyi değerlendirme yöntemidir. Kulaklar genellikle tehdit yönüne doğru dikilir (kaynağa odaklanma belirtisi) ya da bazı durumlarda geriye yapışabilir (bu genelde saldırganlığa veya korkuya işaret eden bir savunma tavrıdır). Eğer at, öfkeli insanın verebileceği zarardan kaçamayacak durumdaysa ve kendini çok baskı altında hissederse, çifte atma, ısırma gibi aktif savunma tepkileri bile gösterebilir. Neyse ki çoğu evcil atta, özellikle güven ilişkisi kurulmuşsa, bu tür uç tepkiler nadirdir; ancak kötü muamele görmüş veya travmatik deneyimleri olan atlar, öfkeli insanlara karşı daha agresif savunma davranışları sergileyebilir.

Atların öfkeli insanlara tepkisi sadece anlık davranışlarla sınırlı değil, hafızaya da kazınabiliyor. Portsmouth Üniversitesi’nde yapılan bir çalışma, atların geçmişte gördükleri bir insanın duygusal ifadesini hatırlayabildiğini gösterdi. Bu deneyde atlara bir kişinin mutlu veya somurtkan (kızgın) yüz ifadesine sahip fotoğrafı gösteriliyor, birkaç saat sonra aynı kişi nötr bir yüz ifadesiyle atın karşısına çıkıyordu. Sonuç şaşırtıcıydı: Atlar, saatler önce fotoğrafta somurtkan gördükleri kişiyi tanıyıp o kişinin yanındayken yine stres belirtileri gösterdiler. Kalp atışlarının, daha önce fotoğrafta asıık suratla gördükleri kişiyle karşılaşınca yükseldiği ve o kişiye bakarken yine başlarını hafifçe sola çevirdikleri gözlendi (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science). Yani at, kişinin o an nötr görünmesine rağmen, “Bu, daha önce sinirli görünen adam” diyerek temkinli davranıyordu. Bu bulgu, atların insanların duygusal durumlarına dair bir hafızası olabileceğini ortaya koyuyor. Dolayısıyla, bir at bir kez öfkeli bir yüzle veya sert tavırla karşılaştığında, sonraki buluşmalarda o deneyimin izlerini davranışlarına yansıtabilir.

Bilimsel Araştırmalar Ne Diyor?

(Horses differentiate human expressions of sadness and joy) Yapılan bilimsel çalışmalarda atların tepkilerini ölçmek için kalp atış monitörleri, hormon analizleri ve davranış kayıtları kullanılıyor. Örneğin, yukarıdaki deney düzeneğinde bir atın gövdesine kalp ritmini izleyen bir kemer takılmış ve karşısındaki ekranlara farklı insan yüz ifadeleri yansıtılıyor. Bu tür deneyler, atların insan duygularını algılama ve tepki verme biçimlerini nesnel verilere dayanarak anlamamıza yardımcı oluyor. Son yıllarda giderek artan sayıda çalışma, at-insan etkileşimlerinde duyguların rolünü inceliyor. İşte konuya ışık tutan bazı önemli bulgular:

• Fotoğraf Deneyi (2016): Atlara mutlu ve öfkeli insan yüzlerinin fotoğrafları gösterildi ve kalp atışları ölçüldü. Öfkeli yüzleri gördüklerinde atların kalpleri daha hızlı atmaya başladı; ayrıca çoğunlukla sol gözleriyle baktılar, bu da öfkeli ifadeyi tehdit olarak algıladıklarını gösterdi (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science) (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science). Bu çalışma, atların yüz ifadelerinden duygusal bilgi alabildiğini ilk kez bilimsel olarak ortaya koydu.
• Ses ve Yüz Uyum Deneyi (2018): Japonya’da yapılan bir araştırma, atların insan yüz ifadesi ile ses tonunu birlikte değerlendirebildiğini buldu. Atlar, ekranda mutlu ya da kızgın bir yüz fotoğrafı gördükten sonra, hoparlörden gelen övgü dolu (neşeli) ya da azarlayan (kızgın) insan sesini dinlediler. Eğer gördükleri yüz ile duydukları ses duygusal açıdan uyumsuz ise (örneğin gülen yüz + kızgın ses), atlar buna şaşırarak hoparlöre daha çabuk ve uzun süre baktılar. Bu sonuç, atların insanların yüz ve ses ifadelerini entegre edip beklenti oluşturduklarını gösteriyor; uyumsuz bir kombinasyonla karşılaştıklarında adeta “bir gariplik var” diyerek tepki veriyorlar (How do horses read human emotional cues? | ScienceDaily).
• Duygu Hafızası Deneyi (2018): Birleşik Krallık’ta yapılan deneyde, atların önceden gördükleri bir insanın duygusal ifadesini hatırlayıp hatırlamadıkları test edildi. Yukarıda bahsettiğimiz gibi, atlar birkaç saat önce fotoğrafında somurtkan (öfkelİ) gördükleri kişiyi, sonradan normal haliyle karşılarında görünce daha temkinli davrandılar ve stres belirtileri gösterdiler (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science). Bu çalışma, atların kısa süreli bir duygusal deneyimi belleğe kaydedebildiğini ortaya koyarak dikkat çekti.
• Canlı Oyuncu Deneyi (2022): Laboratuvar ortamı dışında, canlı insanların gerçek mimikleriyle atların tepkisi de incelendi. Kanada’daki bir çalışmada iki eğitilmiş oyuncu, 20 pony atın karşısında dört farklı yüz ifadesi sergiledi: öfke, neşe, üzüntü ve nötr. Atlar, tıpkı fotoğraf deneylerindeki gibi, oyuncular öfkeli bir ifade takındığında daha fazla sol gözle bakma eğilimi gösterdi ve bu ifadeye daha uzun süre odaklandı. İlginç şekilde, bu deneyde farklı yüz ifadeleri arasında atların kalp atışında bariz bir değişim saptanmadı (Can Ponies (Equus Caballus) Distinguish Human Facial Expressions?). Araştırmacılar, canlı etkileşim sırasında atların sakin kalmış olabileceğini veya deney ortamına alışkın ponilerin duygusal tepkilerini daha iyi kontrol ettiğini düşünüyor. Yine de sonuçlar, atlarin canlı yüz ifadelerini ayırt edebildiğini doğruluyor.
• Ses ve Koku Araştırmaları (2023): Atlarla ilgili duygusal algı araştırmaları öfke ve neşe dışında diğer duygulara da genişletiliyor. Örneğin, 2023 yılında Animal Cognition dergisinde yayımlanan bir çalışma, atların insanların üzüntü ve sevinç ifadelerini de ayırt edebildiğini gösterdi. Bu deneyde atlar, ekranda yan yana verilen aynı kişinin sevinçli ve üzgün yüzlerine baktıklarında, bir yandan hoparlörden gelen neşeli veya hüzünlü sesi dinlediler. Atlar tutarsız bir kombinasyonla (örneğin üzgün yüz + neşeli ses) karşılaştıklarında önce o yüze şaşkınlıkla daha uzun baktılar, ardından genel olarak sevinçli yüze ve canlı sese daha çok ilgi gösterdiler. Üstelik kayıtlar, neşeli ses duyduklarında kalp atışlarının hüzünlü sese kıyasla biraz daha fazla hızlandığını ortaya koydu (Horses differentiate human expressions of sadness and joy) (Horses differentiate human expressions of sadness and joy). Bu da atların yüksek uyarımlı duygulara (öfke veya coşku gibi) daha belirgin tepki verdiğini, düşük uyarımlı üzüntüyü ise fark etmekle birlikte daha zayıf tepki gösterdiğini ima ediyor. Ayrıca aynı yıl yapılan bir başka ilginç deney, atların koku yoluyla bile insan duygusunu ayırt edebildiğini ortaya koydu: Korku filmi izlerken terleyen insanlarla komedi izlerken terleyen insanların kokuları atlara sunulduğunda, atlar “korku teri” ile “neşe teri” kokusunu birbirinden ayırdedebildiler (Horses discriminate human body odors between fear and joy contexts in a habituation-discrimination protocol | Scientific Reports). Bu bulgu, atların insan duygularını algılama kapasitesinin görme ve işitmeyle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Görüldüğü gibi, bilimsel çalışmaların genel mesajı şudur: Atlar, insan duygularını -özellikle öfke gibi güçlü duyguları- çok yönlü biçimde algılayabilmektedir. Yüzümüzün ifadesi, sesimizin tonu, beden dilimiz ve hatta kokumuz, atın zihninde bizim duygusal halimize dair bir tablo oluşturur. Öfke, çoğunlukla at tarafından negatif bir uyarı olarak yorumlanır; kalp atışlarındaki hızlanma, bakış yönündeki değişim ve davranışsal temkin, atın “Dikkat, karşımda sinirli birisi var” dediğini adeta kanıtlar niteliktedir. Bu bilimsel bulgular, atlarla daha iyi anlaşabilmemiz için bize önemli ipuçları sunuyor.

Atlarla Daha Sağlıklı İletişim İçin Öneriler

Atların insanların öfkesini fark edebildiğini ve buna genellikle olumsuz tepki verdiğini öğrendiğimize göre, at sahipleri ve bakıcılar pratikte ne yapabilir? İşte atlarla daha sağlıklı bir iletişim kurmak ve istenmeyen stres durumlarını önlemek için bazı öneriler:

• Duygularınızın Farkında Olun ve Kontrol Edin: Atınızla etkileşime geçmeden önce kendi ruh halinize bir bakın. Gergin, sinirli veya kızgınsanız, mümkünse sakinleşmek için kendinize zaman tanıyın. Derin nefes almak, biraz yürüyüş yapmak veya kısa bir mola vermek öfkenizi yatıştırmaya yardımcı olabilir. Tecrübeli biniciler “Eğer sinirliysen atından in ve kendini kontrol et” diyerek bu konuda öğüt verir.

İZLE: Eğer ÖFKELİYSENİZ, Atınızdan İnin

https://www.gavsayspoloacademy.com/blog/if-you-are-angry-get-off-your-horse#:~:text=,love%20them%20dearly%2C%20but%20boy

Unutmayın, öfkeliyken antrenman veya bakım yapmak hem size hem atınıza zarar verebilir.

Öfkenizi yatıştırdıktan sonra yeniden atınızın yanına dönmeniz, ilişkinize olumlu yansıyacaktır.

• Sakin ve Tutarlı Beden Dili Kullanın: Atlar sözlerden çok beden diline tepki verir. Ani, hızlı veya agresif hareketlerden kaçının. Onun yerine, yanına yaklaşırken yavaş ve rahat adımlar atın, dik ve gergin durmak yerine biraz daha yumuşak bir duruş sergileyin. Direkt gözlerinin içine sinirli bakışlarla dik dik bakmak yerine daha dostça bir ifade takının. Özellikle zor bir durumda atınıza kızgınlık göstermek (örneğin istemediğiniz bir şey yapınca bağırmak veya cezalandırmak), sorunu çözmek yerine atı daha da ürkütebilir. Siz ne kadar sakin ve güven verici durursanız, atınız da o kadar sakin kalacaktır. Eğer kendinizi çok kızgın hissediyorsanız, o an yapılan işi bırakıp atın sadece bakımını yapmak veya onu rahatlatacak etkinliklere (örn. hafif bir gezinti, otlatma, tımar) yönelmek daha iyi olabilir.
• Ses Tonunuza Dikkat Edin: Sesiniz, atınızla iletişimde güçlü bir araçtır. Ona kızgın bir sesle bağırmak yerine, mümkün olduğunca sakin ve yumuşak bir tonda konuşmaya gayret edin. Araştırmalar, atların sert bir insan sesi duyunca tedirgin olduğunu, buna karşın yumuşak tonlamaların onları rahatlattığını gösteriyor (Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – PMC). Hatta günlük etkileşimlerde zaman zaman neşeli ve teşvik edici bir ses tonu kullanmak atın size olan güvenini artırabilir. Bir çalışmada, insanların bebeklere konuşur gibi sevecen bir sesle konuşmasının atları rahatlattığı ve onlarla etkileşimi kolaylaştırdığı belirtilmiştir Kısacası, atınızla konuşurken sesinizin sakin, güven verici ve tutarlı olmasına özen gösterin. Komutlarınızı bağırarak değil, net ama yumuşak bir şekilde verin.
• Pozitif Davranışı Ödüllendirin, Negatifi Sakinlikle Yönetin: Atınız isteneni yaptığında onu sesinizle, okşamayla veya ufak ödüllerle takdir etmek, aranızdaki bağı kuvvetlendirir. Tersine, istenmeyen bir davranışla karşılaştığınızda öfkeyle patlamak yerine sakin ama kararlı bir şekilde düzeltmeye çalışın. Unutmayın, atlar genellikle kasıtlı olarak “yaramazlık” yapmaz; çoğu istenmeyen davranış ya korku, kafa karışıklığı ya da iletişim eksikliğinden kaynaklanır. Eğer her hatasında sinirlenirseniz, atınız sadece korku ve stres öğrenecektir. Bunun yerine, hataları öğrenme fırsatı olarak görün. Sabırla tekrar deneyin, doğru yaptığında ödüllendirin. Soğukkanlı ve tutarlı bir eğitim tarzı, hem atınızın güvenini kazanmanızı sağlar hem de onun öğrenmesini hızlandırır.
• Atınızın Sinyallerini İyi Gözlemleyin: Atınız size sürekli beden diliyle bir şeyler anlatır. Kulaklarının pozisyonu, kuyruğunu hareketleri, gözlerinin bakışı, başını konumu – bunların hepsi onun duygusal durumunu yansıtır. Atınızın gerginlik belirtilerini erken fark edin. Örneğin, kulaklar geriye yapışmış, göz beyazları görünür halde ve kasları gerginse, atınız rahatsız veya korkmuş demektir. Böyle anlarda kendi davranışınızı değerlendirin: Acaba siz farkında olmadan sinirli bir enerji mi yayıyorsunuz? Eğer öyleyse, hemen daha sakin bir tutuma geçmeye çalışın. Atınızın küçük stres sinyallerine duyarlı olmak, büyük problemlerin önüne geçer. Bu aynı zamanda atınıza “Seni anlıyorum ve saygı duyuyorum” demenin bir yoludur.

Sonuç olarak, atlar insanların duygularını – özellikle öfkeyi – inanılmayacak kadar iyi okuyabilen canlılar. Bilimsel araştırmalar ve binicilik deneyimleri, öfkemizin farkına varmamız ve onu kontrol altında tutmamız gerektiğini açıkça gösteriyor. Atlarımız etrafında daha bilinçli, sakin ve pozitif bir tutum sergileyerek, onların hem duygusal olarak güvende hissetmelerini sağlayabilir hem de aramızdaki bağı güçlendirebiliriz. Unutmayalım ki, atlar etraflarını çok dikkatli izler; biz nasıl hissedersek onlar da onu hisseder. Bu nedenle, sevgi, sabır ve sükûnetle yaklaşılan bir at, karşılığında güven ve uyum dolu bir işbirliği sunacaktır. Atınızın “ayna gibi” sizin ruh halinizi yansıtabileceğini akılda tutarak, her zaman en iyi halinizle onun yanında olmaya çalışın. Böylece hem daha güvenli hem de daha keyifli bir at-insan ilişkisi kurabilirsiniz.

Kaynaklar:

1. Smith, A. V. ve ark. (2016). Functionally relevant responses to human facial expressions of emotion in the domestic horse (Equus caballus) – Biology Letters. Atların insan yüz ifadelerine verdiği tepkiler üzerine öncü çalışma (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science) (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science).
2. Proops, L., McComb, K. ve ark. (2018). Atların insan duygularını hafızada tutması üzerine çalışma – Sussex ve Portsmouth Üniversitesi araştırması (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science).
3. Takimoto, A. ve ark. (2018). Horses cross-modally recognize human emotions – Scientific Reports. Ses tonu ve yüz ifadesini birlikte değerlendirme deneyi (How do horses read human emotional cues? | ScienceDaily).
4. Merkies, K. ve ark. (2022). Can Ponies Distinguish Human Facial Expressions? – Animals dergisi. Canlı mimik deneyini içeren çalışma (Can Ponies (Equus Caballus) Distinguish Human Facial Expressions?).
5. Jardat, P. ve ark. (2023). Horses discriminate between human facial and vocal expressions of sadness and joy – Animal Cognition. Atların neşe vs. üzüntü sinyallerini ayırt ettiğini gösteren çalışma (Horses differentiate human expressions of sadness and joy) (Horses differentiate human expressions of sadness and joy).
6. Lansade, L. ve ark. (2023). Horses discriminate human body odors between fear and joy – Scientific Reports. Koku yoluyla duygu algısı araştırması (Horses discriminate human body odors between fear and joy contexts in a habituation-discrimination protocol | Scientific Reports).
7. Wathan, J., McComb, K. (2014). Atların yüz ifadeleri repertuvarı üzerine çalışma – Bu araştırma atların insanlar kadar zengin yüz ifadelerine sahip olabileceğini öne sürmüştür (Sussex Üniversitesi) (Atlar Hem Sizin Yüz İfadenizi Okuyabiliyor, Hem de Daha Sonra Bunu Size Karşı Kullanıyorlar – Popular Science).
8. Heather Nelson Liberty Training Blog (2019): “Are you a time bomb around your horse?” başlıklı yazı. Binicinin bastırılmış öfkesinin bile at tarafından hissedilebileceğine dair gözlemler ve duygusal farkındalık tavsiyeleri (Are you a time bomb around your horse? – Heather Nelson).
9. Gavin Chaplin Polo Academy (2021): “If You are Angry, Get Off Your Horse” başlıklı video transkripsiyonu. Öfkeli halde at binmenin zararları ve deneyimli bir binicinin öfkeyi kontrol etme tavsiyesi

    İZLE: Eğer ÖFKELİYSENİZ, Atınızdan İnin
   

   https://www.gavsayspoloacademy.com/blog/if-you-are-angry-get-off-your-horse#:~:text=,love%20them%20dearly%2C%20but%20boy

10. Tarançola et al. (2021): Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – Derleme makalesi. Atların insanları koku, duruş, yüz ifadesi ve ses gibi çoklu kanallardan okuyabildiğini ve duygusal transfer konusunu ele alıyor. Enhanced Understanding of Horse–Human Interactions to Optimize Welfare – PMC